Wchodząc na giełdę, każdy początkujący inwestor ma zwykle jeden z dwóch podejść. Albo boi się każdej akcji (bo słyszał o ludziach, którzy stracili wszystko), albo jest zbyt pewny siebie (bo słyszał o kimś, kto zarobił fortunę). Niestety, zarówno strach jak i nadmierna pewność siebie prowadzą do błędów. Ale jeśli zrozumiesz, jakie konkretne instrumenty i strategie są pułapkami dla początkujących, możesz uniknąć najgorszych błędów i dać sobie szansę na sukces długoterminowy.
Poniżej znajduje się szczegółowy poradnik tego, czego unikać – nie dlatego, że inwestycje są „złe”, ale dlatego, że pewnymi instrumentami można manipulować na Twoją niekorzyść, zwłaszcza jeśli nie masz doświadczenia.
Czemu początkujący są zagrożeni?
Zanim wejdziemy w konkrety, warto zrozumieć, dlaczego początkujący inwestorzy tracą pieniądze częściej niż doświadczeni.
Po pierwsze, brak wiedzy. Nie znasz systemu, nie wiesz, jak funkcjonują różne instrumenty, nie wiesz, jak czytać sprawozdania finansowe. To daje innym przewagę.
Po drugie, emocje. Kiedy widać, że akcja spada o 10%, impuls do sprzedania „zanim stanie się gorzej” jest ogromny. Doświadczeni inwestorzy wiedzą, że spadki są normalne i rzeczywistą wartością jest kupowanie taniej. Ty mogąc nie mieć tej mentalności.
Po trzecie, poczucie FOMO (Fear Of Missing Out). Wszyscy mówią o pewnej akcji, wszyscy ją kupują, więc ty też musisz kupić. To jest przepis na katastrofę – ostatecznie wszyscy wchodzą, kiedy już za późno.
Po czwarte, brak kapitału do absorpcji strat. Jeśli masz 1000 złotych i stracisz 200, to 20% strat. Doświadczony inwestor z 100 000 złotych widzi to jako normalny szum. Ty widzisz katastrofę.
Wiedząc to, przejdziemy do konkretnych pułapek.
Pułapka #1: Akcje mikro i małych firm (micro-cap i penny stocks)
Na giełdzie istnieją akcje firm o bardzo małej kapitalizacji rynkowej. Takie akcje są tanie – czasem kosztują kilka złotych lub nawet grosze. To przyciąga początkujących: „mogę kupić 1000 akcji za 500 złotych!”.
Problem: akcje micro-cap i penny stocks to tereny lovtawa dla manipulantów i szwindlarzy. Oto dlaczego.
Po pierwsze, niska płynność. Jeśli kupisz 1000 akcji micro-cap firmy, możliwe, że nikt ich nie chce kupić. Chcesz sprzedać? Cena spada o 50%, żeby znaleźć kupca. W międzyczasie duży inwestor wychodzi z akcji i cena słabnie. Przy małych akcjach „wejście” i „wyjście” kosztuje Cię a lot – bardziej niż prowizja brokera.
Po drugie, manipulacja ceny. Ktoś kupuje 10 000 akcji penny stock za mały pieniądz (bo wszystko jest tanie). Później rozpowszechnia plotki w mediach społecznościowych: „ta firma ma przełomowy produkt!”, „cena pójdzie w górę!”. Naiwni inwestorzy (jak Ty) kupują w panice. Cena rośnie. Manipulator sprzedaje wszystko ze zysku. Ty zostałeś z torbą.
Po trzecie, brak informacji. Małe firmy nie publikują regularnych sprawozdań finansowych. Trudno zorientować się, czy firma rzeczywiście robi coś wartościowego. To czyni spekulacje obowiązkową.
Po czwarte, wysoki wskaźnik bankructw. Mikro-cap firmy często już następnego roku już nie istnieją. Twoja inwestycja może się zmienić w zero.
Co zrobić zamiast tego? Zamiast szukać małych firm, które mogą „wyskoczyć”, fokuś się na akcjach średniego rozmiaru z jasnym biznesem (np. Allegro, MBank, Play – są znane, mają rozpoznawalność, regularnie publikują wyniki). Tam ryzyko manipulacji jest znacznie niższe.
Pułapka #2: Papiery dłużne (obligacje) z bardzo wysokim oprocentowaniem
Czasem widzisz ofertę: „Obligacja z oprocentowaniem 15% rocznie!”. Brzmi niesamowicie – zwłaszcza gdy lokata bankowa daje 5%.
Musisz zrozumieć coś o rynku długu: im wyższe oprocentowanie, tym wyższe ryzyko. Jeśli ktoś oferuje 15%, to oznacza, że rynek wycenia go jako bardzo ryzykowny. Mogą nie zapłacić wcale.
Papiery dłużne emitowane przez duże, stałe firmy lub rząd (obligacje skarbowe) oferują 2-5% oprocentowania – bo są bezpieczne. Obligacje wyemitowane przez startupa lub małą firmę mogą oferować 15% – bo tam jest duże ryzyko upadłości.
Dla początkujących, inwestowanie w wysokodochodowe obligacje (high yield bonds, zwane też śmieciowymi) to jak jazda bez pasów po autostradzie. Czasem się uda, ale czę to się kończy źle.
Co zrobić zamiast tego? Zamiast gonić wysokie oprocentowanie, zacznij od obligacji skarbowych lub obligacji dużych, solidnych firm (np. obligacje PKO Bank Polski). Będą mniej opłacalne (4-6%), ale spać będziesz spokojnie.
Pułapka #3: Opcje i kontrakty terminowe (futures) – broń masowego zniszczenia dla początkujących
Teraz przechodzimy do naprawdę niebezpiecznych terytoriów. Opcje i futures to instrumenty pochodne (derivatives) – coś jak zakłady na zmianę ceny, a nie na posiadanie rzeczywistego aktywa.
Opcja daje Ci prawo (ale nie obowiązek) kupić lub sprzedać akcję w przyszłości po określonej cenie. Futuresy to zobowiązanie kupić lub sprzedać w przyszłości po określonej cenie. Oba instrumenty mogą wynosić tysiące razy bardziej niż inwestycja w akcję, ale też mogą Ci zabrać całe pieniądze w ciągu minut.
Dlaczego są takie niebezpieczne?
Po pierwsze, dźwignia finansowa. Jeśli masz 1000 złotych, możesz kupić akcję Allegro i mieć to na posiadaniu. Ale z tymi samymi 1000 złotych możesz kontrolować futures za 50 000 złotych wartości. Jeśli cena wzrośnie o 2%, zarabiasz 1000 złotych (100% zysku). Ale jeśli cena spadnie o 2%, tracisz wszystkie 1000 złotych. A jeśli spadnie więcej – możesz być jeszcze winien brokerowi.
Po drugie, czas się skończy. Opcje i futures mają datę wygaśnięcia – mogą być ważne zaledwie kilka dni lub tygodni. Jeśli oczekujesz wzrostu ceny akcji, ale wzrost będzie w ciągu miesiąca (po wygaśnięciu opcji), Twoja inwestycja bez wyjątku będzie warta zero.
Po trzecie, rozpad theta (rozpad czasowy). Im bliżej daty wygaśnięcia, tym szybciej opcja traci wartość. Nawet jeśli kierunek ceny masz rację, ale nie robiąc tego szybko, tracisz pieniądze na samym upływie czasu.
Po czwarte, nieprzewidywalność zmienności. Ceny opcji zależą nie tylko od ceny akcji, ale i od tego, jak bardzo akcja się waha (zmienność). Zmienność może skoczyć przed ogłoszением wyników lub wiadomością, i Twoja opcja traci wartość, nawet jeśli kierunek miałeś dobrze.
Dla początkujących, opcje i futures to najczęściej droga na skróty do ruiny. Doświadczeni traderzy czasem na tym zarabiają, ale wymaga to lat praktyki, psychicznej stabilności i jasnego planu ryzyka.
Co zrobić zamiast tego? Zapomnij o opcjach i futures przez co najmniej pierwsze 2-3 lata Twojej przygody inwestycyjnej. Zamiast tego, ucz się inwestować w akcje i obligacje. Gdy już będziesz zarabiać na zwykłych akcjach, wtedy możesz eksperymentować z bardziej zaawansowanymi instrumentami.
Pułapka #4: Shorted stocks i „short squeeze’y”
Czasem czytasz na forum inwestorskim: „ta akcja jest przeceniona, wszyscy ją shortują, czeka nas squeeze! Kupuj!”. Short squeeze to sytuacja, w której cena akcji rośnie drastycznie, bo ci, którzy się shortwali (stawiali na spadek) muszą zamykać pozycje – kupując akcje, żeby odkryć karty.
To brzmi jak szansa na zarobek. Problem: short squeeze’y są nieprzewidywalne i czasem sztucznie wywoływane.
Kilka lat temu GameStop (spółka handlująca grami) była akcją praktycznie umarłą. Grupa inwestorów zorganizowała się (głównie na Reddicie) i kupiła akcje en masse, aby wymusić squeeze na shorterach. Akcja wzrosła z 15 złotych do 480 złotych (wartości historyczne przeorientowane). Wielu ludzi zarabiło fortuny. Ale znacznie więcej ludzi kupiło na szczycie (wszyscy mówili o GameStop) i straciło wszystko.
Dlaczego to jest niebezpieczne dla początkujących?
Jeśli nie jesteś w wczesnej fazie squeeaze’a, jesteś spóźniony. Ci, którzy byli wcześniej, wychodzą z zyskami. Ty wchodzisz, kiedy hype jest na maksimum, i zostałeś z torbą.
Ponadto, squeeze’y mogą być sztucznie tworzone przez manipulatorów, którzy rozpowszechniają teorie na forach, aby przyciągnąć retail inwestorów (takich jak Ty) do kupienia akcji, którą oni chcą sprzedać ze zykiem.
Co zrobić zamiast tego? Unikaj akcji, które są popularnym tematem na forach inwestycyjnych czy mediach społecznych. Rzeczywiste inwestycje oparte na fundamentach firmy (dochody, zyski, wzrost) będą mniej sexy, ale będą mniej podatne na manipulacje.
Pułapka #5: Kryptowaluty (dla początkujących bez planu)
Kryptowaluty to fascynujący rynek, ale także jeden z najbardziej niebezpiecznych dla początkujących bez wystarczającej wiedzy.
Bitcoin wzrósł z kilku centów do ponad 100 000 złotych. Ethereum zrobiło to samo. Ethereum Classic, Ripple, Dogecoin – wszyscy obiecują następny Bitcoin. I może jeden z nich rzeczywiście będzie.
Problem: nikt nie wie, które będzie. Możliwości jest tysiące kryptowalut, i większość z nich będzie warta zero za kilka lat. Inwestowanie bez głębokich badań nad technologią, użytkowaniem, konkurencją – to czysty hazard.
Ponadto, kryptowalutami jest łatwo manipulować. Mały tweet od sławnej osoby może sprawić, że cena wzrośnie o 50% lub spadnie o 50%. To jest bardziej podobne do gier hazardowych niż inwestycji.
Dla początkujących bez stażu kilku lat w tradycyjnych inwestycjach, kryptowaluty są pułapką. Możesz zarobić szybko, ale możesz też stracić szybko.
Co zrobić zamiast tego? Jeśli chcesz eksperymentować z kryptowalutami, zainwestuj maksymalnie 5-10% Twojego portfolio inwestycyjnego, i tylko tę kwotę, którą jesteś gotowy całkowicie stracić. Zamiast tego, skoncentruj się na budowaniu solidnego portfolio akcji i obligacji.
Pułapka #6: Fundusze o bardzo wysokim oprocentowaniem lub „gwarantowanym” zwrocie
Czasem słyszysz o funduszu obiecującym „gwarantowany zwrot 20% rocznie” lub „osiem ponad wskaźnik giełdowy”. Brzmi niesamowicie – bo to właśnie jest.
Problem: nie istnieje gwarantowany zwrot, który byłby znacznie wyższy niż zwykłe rynkowe zwroty. Jeśli coś obiecuje 20% rocznie, gdy rynek oferuje 8%, to oznacza, że fundusz musi robić coś bardzo ryzykownego lub podejrzanego.
Może to być Ponzi scheme (piramida finansowa), gdzie zwroty dla starych inwestorów płacą się ze wkładów nowych inwestorów. Może to być inwestycje w niebezpieczne instrumenty (jak te opcje i futures, o których mówiliśmy). Może to być zwykłe kłamstwo lub oszustwo.
Historia giełdy jest pełna funduszy, które obiecywały ponad rynkowe zwroty i kończyły się bankructwem lub skandalami. Ostatni duży przykład to Bernard Madoff, który przez lata obiecywał niezawodne 10-12% zwrotów, a okazało się, że całe to było oszustwem – nie było rzeczywistych inwestycji.
Co zrobić zamiast tego? Zamiast gonić fundusze obiecujące ponad rynkowe zwroty, inwestuj w fundusze indeksowe (tracking indeksy giełdowe takie jak WIG20, S&P500). Będą oferować „średnie” zwroty rynku (6-10% rocznie), ale będą stabilne, przejrzyste i bezpieczne.
Pułapka #7: Inwestowanie całego kapitału na raz („all in”)
To może nie być konkretny instrument, ale strategia, która łamie poczatkujących. Jeśli masz 100 000 złotych i inwestujesz wszystko w jedną akcję, czekając na wzrost do 200 000 złotych, to jest ekstremalne ryzyko.
Co się dzieje, jeśli rynek spada? Co się dzieje, jeśli znalazłeś się przed kryzysu? Co się dzieje, jeśli odkryjesz, że zrobiłeś analityczną pomyłkę i akcja nie jest taka, jak myślałeś?
Bez „buforu” – bez części pieniędzy w bezpiecznych aktywach (obligacje, depozyty) – jeden zły ruch może Cię zniszczyć psychicznie i finansowo.
Co zrobić zamiast tego? Zamiast all-in, buduj portfolio dywersyfikowane: 60-70% w akcje, 20-30% w obligacje, 5-10% w bardziej ryzykowne aktywa (jeśli chcesz). Jeśli rynek spada, część Twojego portfolio (obligacje) będzie relatywnie stabilna, co zmniejsza ból emocjonalny i daje Ci możliwość kupowania akcji taniej.
Pułapka #8: Handlowanie na marży i wpłaty na kredyt
Niezwykle niebezpieczne dla początkujących. Marża oznacza pożyczenie pieniędzy od brokera, aby kupić więcej akcji, niż możesz sobie pozwolić.
Jeśli masz 10 000 złotych i broker daje Ci marżę 2:1, możesz kupić akcje za 20 000 złotych. Jeśli cena wzrośnie o 50%, zarabiasz 10 000 złotych (100% zysku na Twoim kapitale). Ale jeśli cena spada o 50%, tracisz wszystkie 10 000 złotych i jesteś winien brokerowi pieniądze na spłatę pożyczki.
Ponadto, broker może przymusowo zamknąć Twoją pozycję (zwany margin call), jeśli wartość Twojego portfolio spadnie poniżej pewnego poziomu. To oznacza, że zostałeś zmuszony sprzedać dokładnie w gorszym momencie – kiedy cena jest najniższa.
Co zrobić zamiast tego? Zapomnij o marży przez co najmniej pierwsze 5 lat. Inwestuj tylko w pieniądze, które naprawdę masz. To będzie wolniejsze, ale przeżyjesz.
Pułapka #9: Trendy i „hot tips”
Wszyscy mówią o akcji X, która „zagotuje się” lub o kryptowalucie Y, która „będzie następnym Bitcoinem”. Pokusa kupienia jest ogromna.
Problem: jeśli wszyscy mówią o tym, to prawdopodobnie cena już wzrosła. Ci, którzy byli wcześnie, już zarabiają. Ty wchodzisz na szczycie hype’u.
Ponadto, „hot tips” rozpowszechnianie przez influencerów czy forach mogą być płatną promocją. Influencer zarabia na każdego, kto kupuje na jego rekomendację – nawet jeśli potem cena spada.
Co zrobić zamiast tego? Zamiast śledzić trendy, wykonuj własne badania. Czytaj sprawozdania finansowe, zrozum biznes, oceniaj, czy firma jest niedowartościowana czy przeszacowana. To może być nudne, ale będzie oparte na faktach, a nie na hype’u.
Pułapka #10: Brak planu i zarządzania ryzykiem
Ostatnia i być może najważniejsza pułapka: wejście na giełdę bez jasnego planu.
Gdzie chcesz być za 5 lat? Ile możesz pozwolić sobie stracić bez paniki? Jaki procent Twojego portfolio powinien być w akcjach vs obligacjach? Kiedy będziesz sprzedawać, jeśli cena spadnie o 30%?
Bez odpowiedzi na te pytania jesteś żeglarzem bez kompasu. Zmiany emocji (strach, chciwość) będą kierować Twoimi decyzjami, a nigdy nie zarabiasz pieniędzy na emocjach.
Co zrobić zamiast tego? Napisz plan inwestycyjny. Precyzyjnie określ:
- Cel (ile chcesz mieć za ile lat)
- Allocację (ile w akcjach, obligacjach, kontancie)
- Warunki kupowania (kiedy kupować)
- Warunki sprzedaży (kiedy sprzedawać)
- Maksymalne ryzyko (najgorszy scenariusz, który możesz zaakceptować)
Trzymaj się planu, niezależnie od tego, co mówią media czy forum.
Podsumowanie: Droga dla początkujących
Jeśli jesteś nowy na giełdzie, oto co powinieneś robić:
Na początek, inwestuj w fundusze indeksowe lub akcje dużych, solidnych firm. Zbuduj fundamenty. Ucz się przez lata, obserwuj, czytaj, analizuj. Dopiero jeśli po kilku latach zarabiasz konsekwentnie na zwykłych akcjach, możesz eksperymentować z bardziej zaawansowanymi instrumentami.
Nigdy nie inwestuj więcej, niż możesz stracić. Nigdy nie używaj pieniędzy, które będą Ci potrzebne w ciągu 5 lat. Nigdy nie śledź tylko trendy – rób własne badania.
Giełda ma potencjał, aby Ci pomóc zbudować majątek. Ale bez szacunku dla ryzyka, bez planu, bez cierpliwości – będzie to tylko droga do ruiny.
Rób to powoli. Rób to mądrze. Rób to na dłuższą metę.
